Her dönemin gözdesi: Gül

Kültür-Sanat Nis 26, 2023 Yorum Yok

Fikret Özcan*

Gül tarih boyunca hoşluğun, gençliğin simgesi olması yanında geçiciliğin de simgesi oldu. Pek Fazla Allah ve tanrıça için yapılan merasimler dışında ölüler için yapılan dinî merasimlerde de kullanıldı. Hoş görünüşü, beğenilen kokusu ve Fazla renkli oluşuyla gül binlerce yıldır insanların en Fazla İlgi gösterdiği bitkilerden biri oldu. Grek bayan Şair Sappho’nun “çiçeklerin kraliçesi” diye nitelediği güle en erken Homeros’un ‘İlyada Destanı’nda rastlıyoruz. Homeros, tan Tanrıçası Eos’u, “Gül parmaklı şafak” olarak niteler. Bu nitelemenin tazelik, gençlik ve yeni başlayan bir şeyi tanımlamada kullanılmış olduğunu daha sonraki kaynaklardan anlıyoruz. Geometrik ve Erken Arkaik periyotta Allah ve tanrıçalara layık görülen yahut ismi onlarla Bir arada anılan gülün, Sappho ve Anakreon’la Birlikte dünyevileştiğini, beşerler katına indiğini görüyoruz.

ANTİK PERİYOTTA GÜL ÇEŞİTLERİ

Kültür gülünün Anadolu’ya ve oradan batıya nasıl ulaştığını bilmiyoruz. Ama genel görüşe nazaran gül, Çin (?) ve Persler üzerinden Anadolu’ya gelmiş olmalı. Günlük yaşama dair Çabucak her şeyi betimlemiş olan Eski Mısır’dan günümüze ulaşan fotoğraflar ortasında gül tasvirine pek rastlanmazken metinlerde güle yer verilmiştir. Hasebiyle gül, Eski Mısır’da Pers Hükümdarı Kambyses’in Mısır’ı fethinden Fazla evvel, muhtemelen MÖ 12.-11. yüzyılda, yetiştirilmese de bilinmekteydi. Çağdaş muharrirler, Aka İskender sonrası Grek Kültürü’nün doğuya yayılmasıyla gülün Mısır’da yetiştirilmeye başlandığını kabul eder. Homeros ve Hesiodos üzere MÖ 8. Yüzyıl şairlerinin güle değinmelerinden, bu bitkinin değerli bir çiçek olarak kabul gördüğü bilinse de yetiştirilmesine ve çeşidine dair bilgiden yoksunuz. MÖ 5. yüzyılda ise tarihçi Herodot Makedonya’da, ‘Midas’ın Bahçeleri’ olarak isimlendirilen yerde (Bermion Dağı etekleri) tabiatıyla yetişen altmış yapraklı gülün olduğunu ve bu gülün öteki güllerden Fazla daha beğenilen koktuğunu aktarır. Herodot’un burada kelamını ettiği gül, yaban gülüne misal bir gül olmalıdır. Muharririn diğer güllerden de bahsetmesinden yola çıkarak en geç MÖ 5. yüzyılda Çeşitli gül cinslerinin bilindiğini yahut yetiştirildiğini söyleyebiliriz. Tarihî kaynakların yetersiz olmasına rağmen, Batı’nın yeni gül çeşitleriyle tanışmasının Aka İskender’in şark seferleriyle ve daha sonra da Orta Çağ’da Haçlı Seferleri ile gerçekleştiğini söyleyebiliriz.

Campania’dan mezar resmi, MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısı. Dresden, Albertinum, Hettner 116-248
Kaynak: K. Knoll, Die Antiken im Albertinum.

Güller hakkında birinci sistematik bilgiyi ve tanımlamaları Aristoteles’in öğrencisi Theophrastos’tan öğrenmekteyiz. Theophrastos, Aristo’nun hayvanlar için yaptığı sınıflandırmayı bitkilere uygulamış, ‘Historia Plantarum’ ismiyle bilinen yapıtında güle de yer vermiştir. Theophrastos bu yapıtında üç gül çeşidinden bahseder ve bunların tanımlamasını yapar. Bu tanımlamalara dayanarak bunların rosa canina, rosa sempervirens ve rosa centifolia olduğu varsayılır. Roma periyodunda ise İhtiyar Plinius’un anlatımlarından, parfüm yapmakta kullanılan güllerin bölgelere nazaran Nitelik farkı olduğunu anlıyoruz. İhtiyar Plinius’un ‘Doğa Tarihi’nin XXI. kitabında çiçekler, çelenkler ve Özellikle de güller üzerine yazdıkları, antik periyottaki Özellikle de Roma İmparatorluk devrindeki güller hakkında detaylı bilgiye sahip olmamızı sağlar.

Plinius, Romalıların başlangıçta çelenk için bahçelerde yalnızca menekşe ve gül yetiştirdiklerini aktarır. Antik edebiyatta ömrü az olarak bilinen menekşe ve gülün aslen meyyit kültü ile ilgili olduğunu ve aşikâr merasimlerde kullanıldığını düşünürsek, o periyottaki bitki ve çiçeklerin, dinî gereklerin muhtaçlığını karşılamaya yönelik olduğunu savlayabilirdik. Ne Mevcut ki muharrir, gülün çelenkler için kullanılmadığını, bilakis merhem imalinde yahut Yemek ve içecekleri kokulandırmakta kullanıldığını belirtir. Plinius, gülün başlarda dikenli, güzel lakin zayıf kokulu bir bitki olduğunu vurgulamasından Dolayı o periyotta gülün şimdi kültüre alınmadığını öbür bir deyişle yaban gülünü kastettiğini anlıyoruz.

Plinius gül çeşitlerini yaprak sayısına, gövdenin az ya da Fazla dikenli oluşuna, renk ve kokusuna nazaran tasnif eder. On iki gül çeşidine değinmekle Birlikte bu güllerin özelliklerinden Fazla az bahseder. Bu nedenle Plinius’un bahsettiği güllerin günümüzde teşhis edilmesi Derhal derhal imkânsızdır. Çünkü muharrir gülleri tiplerine nazaran değil, yetiştiği yere nazaran isimlendirir. Güllerin açış vakti, çiçeklerinin ne kadar mühlet Aleni kaldığı da Plinius’a nazaran sınıflamada Kıymetli bir ölçüttür. Romalılarda en beğenilen gül rosa campana ve rosa praenestina’dır. Bu güllerden rosa campana en erken, rosa praenestina ise en geç açandır.

TAHIL YERİNE GÜL

Plinius, Pangaeus Dağı yakınlarında yetişen yaprakları Ufak lakin Fazla olan gülden bahsederken bu gülün tarlalara ekildiğini lisana getirir ve orada oturan halka bir ‘ekmek kapısı’ açtığını söyler. En güzel kokusu olan gülün Kyrene gülü olduğunu anlatan muharrir bu nedenle en hoş gül merhemi/balsamının orada yapıldığını anlatır. Plinius’a nazaran İspanya’daki Roma kolonisi Nova Carthago’da yetişen güllerin özelliği ise bütün kış boyunca açmasıdır. İtalya’da güllerin sonbahardan itibaren açmaması nedeniyle, Roma’da lüks hayatın gül tüketimini körüklemesi karşısında, gül talebine yanıt vermek için Nova Carthago ve Mısır’dan gül getiriliyordu. Romalılar topraklarına yeni eyaletler katınca Roma’nın buğday ve tahıl muhtaçlığı Mısır ve öteki kolonilerden karşılanmaya başladı. Evvelce tahıl üretimi yapılan yerlerde artık gül yetiştiriliyordu!

Plinius, Romalıların Grek gülü, Greklerin ise Lychnis diye isimlendirdiği gülün ne kokusunun ne de görünüşünün kayda değer bir istikameti olmadığını söyler. Daha sonra bu gülün nemli yerlerde yetiştiğini belirterek gül ile gül yetiştirilen yerlerin toprakları ortasındaki bağlantıyı anlatır. ‘Küçük Grek Gülü’ olarak isimlendirilen Öbür bir güle de değinen Plinius, bu gülün yapraklarının Fazla Aka olduğunu, ancak daima gonca formunda kapalı olduğunu, lakin elle dokunulduğunda yapraklarının açıldığını söyler.

Rodos sikkesi.

GÜLE AİT ARKEOLOJİK BULUNTU VE BULGULAR

Güle ilişkin birinci resimsel betimlemeleri ise Grek kültüründen Fazla Evvel Minoslarda, MÖ 1600-1500 civarında Girit’teki saray fresklerinde görebiliriz. Miken tabletlerinde gül yağından/parfümünden Laf edilmesi nedeniyle, Geç Bronz çağında gülün yalnızca bilinmekle kalmayıp ondan farklı biçimlerde yararlanıldığını söyleyebiliriz. MÖ 7.-6. yüzyıllarda aryballos ismi verilen, yüksekliği 10 cm. yi geçmeyen pişmiş toprak kaplarda koruma edilen parfüm ve balsamlar ortasında gül yağının da olduğunu varsayabiliriz. MÖ 6. yüzyılda başlara gül çelengi takıldığını, gülün aşkın ve zarafetin simgesi olduğunu, Tanrıça Afrodit’le bağdaştırıldığını yazılı kaynaklardan öğreniyoruz. Tarihçi Herodot’un transferinden da en geç MÖ 5. yüzyılda Türlü gül tiplerinin bilindiğini yahut yetiştirildiğini söyleyebiliriz. MÖ 4. yüzyılda vazo fotoğraflarında bitkisel motif ve bezemelerin karmaşıklaşmasıyla Birlikte diğer bitki ve çiçeklerin yanında gül de kendine yer edinmiştir. Sikkeler üzerindeki birinci gül tasviri ise ismi gülle bağdaştırılan Rodos kenti sikkelerinde karşımıza çıkar. Rodos sikke basımına MÖ 408-407’de başlamış ve sonrasında yirmi Yıl kadar bastırdığı sikkelerde güle yer vermiştir.

Helenistik Devre edebiyatta pastoral şiirin, Hane mimarisinde villaların ve bahçe kültürünün ön plana çıktığı bir periyottur. Bu devirde gülün de ayrıcalıklı bir yeri vardır. Helenistik devirden gül tasvirine Örnek olarak Pergamon’daki (Bergama) V. Saray’ın altar yerinin taban mozaiğinde bulunan güller gösterilebilir. Erken İmparatorluk devri gül tasvirlerinden ise Roma’dan Casa di Livia konutundaki freskleri, Pompei’den bir villanın kabul salonu fresklerini Örnek verebiliriz. MS 4. yüzyılın birinci çeyreğine tarihlenen, Sicilya’da Piazza Armerina yakınlarında bulunan Villa Casale’deki ünlü ‘Bikinili Kızlar’ mozaiğinde, atletizm yarışlarında birincilik kazanan bir bayanın Ödül olarak başına defne yapraklarıyla yapılmış taç yerine güllü bir taç koyması epey dikkat caziptir. Kartaca’da bulunan ve MS geç 4. yüzyıla tarihlenen ‘Dominus Iulius’ mozaiği, gül hasadını göstermesi açısından Farklı olduğu kadar, şimal Afrika’da, Geç Antik devirde endüstriyel gül yetiştiriciliğine de bir Delil olarak kıymetlendirilebilir. Paganizmden Hıristiyanlığa geçişte gülle bağlantılı olan Merasim ve şölenler reddedilmiştir. Lakin MS geç 4. yüzyıldan itibaren yeni bir fotoğraf lisanı oluşturulmuş ve gül, din uğruna ölen sevgililerin, öldükten sonra dirilmenin, öteki dünyada Mesut ve huzurlu hayatın simgesi olmuştur.

GÜL YAĞI, GÜL SUYU, GÜL PARFÜMÜ

Roma kaynakları güzel kokulu yağ ve merhemlerin Doğu’nun ve Özellikle de Perslerin buluşu olduğunu aktarırlar. Bu yağ ve merhemler, başlangıçta kültsel merasimlerde yahut kült heykelinin yağ ve balsamlarla ovulmasında ve cenaze merasimlerinde daha sonraları şölen üzere toplu yenen yemeklerde, sabah uyandıktan sonra banyo sırasında ve sonrasında kullanılmaktaydı. Laf konusu yağlar ortasında gülyağı da bulunuyordu. Gülün yaradanlara has bir bitki olmaktan çıkıp dünyevileşmesi sürecinde, gül yağı ve gül parfümü de müstesna yere sahip olanların manevi manada başkalarından farklı kılınmasına aracı bir husus olmaktan çıkıp sıradanlaşır, ölümlülerce “dikkat çekme” uğraşının bir aracı durumuna dönüşür. Bu sürecin Geç Arkaik devirde başladığını varsayabiliriz. Hellenistik devrin şatafatını başlangıçta reddeden ancak Kıta Yunanistan’ı, Anadolu, Mısır ve Suriye topraklarında egemenliği eline geçirdikten sonra yavaş yavaş kültürel manada Grek Ömür biçimini benimseyen Erken İmparatorluk Devri Roma’sında artık gereksinim olarak görülen hususlar ortasında gülyağı yahut gül balsamı üzere unsurlar de bulunuyordu.

BAHARIN SİMGESİ OLARAK GÜL

Günümüzde olduğu üzere geçmişteki algı da baharın gelişinin güllerin açmasıyla, gülün açmasının baharın gelişiyle olduğu tarafındadır. Yazılı kaynaklar her ne kadar Fazla evvelden baharın gelişini yahut bahar ayını gülle özdeşleştirseler de antik Devre yapıtlarında gülün baharın simgesi olarak gösterilmesi ekseriyetle Roma devrine rastlar. Bilhassa dört mevsimi gösteren mozaiklerde yahut ‘mevsim lahitleri’ olarak isimlendirilen lahitlerde gül, elinde gül demeti tutan yahut başında gül çelengi olan genç bir bayan olarak gösterilir.

GÜL VE AŞK

Aşk tanrıçası Afrodit’in simgesi de güldür. Arkaik devirden başlayarak aşka dair pek Fazla şiir ve düz yazıda her ikisi Bir arada anılır. Sevenler sevdiklerine gül çelengiyle masraf. Roma kaynaklarında gelinin başında gülün de olduğu Çeşitli çiçeklerden oluşan bir çelenk taşıdığına değinilir. Gelin çelengi bu biçimiyle bolluk ve üretkenliğe işaret eder.

ÖZEL HAYATTA GÜL

Grekler toplu yapılan alkollü yemeklerinde bir ortaya geldikleri yeri sarmaşık kısmı ve Türlü çiçeklerle süslemekle kalmıyor, başlarında da beğenilen kokulu çiçeklerden ve Özellikle de gülden çelenkler taşıyorlardı. Greklerin şölen geleneği Romalılara da geçmiş, başlarda gül çelengi taşıma adeti devam etmiştir. Romalıların yaptığı “gül yemeği” ve alkollü partilerinin en değerlisinin İmparator Nero tarafından düzenlenmiş olduğunu söyleyebiliriz.

GÜL VE ÖLÜM

Campania’daki bir mezar odasında bulunan tasvir, gülün tazeliğin ve hoşluğun olduğu kadar solmanın ve faniliğin de simgesi olduğunu göstererek güle ait yeni bir sembolik boyuta işaret eder. Birinci Evvel Geç Klasik periyotta değinilen gülün solması ve dünyada geçicilik teması Helenistik devirden itibaren de şairlerin esas hususlarından biri olmuş ve Orta Bizans devrine dek gülün solması hastalık, yaşlılık ve vefatla bağdaştırılmıştır. Bilhassa mezar epigramlarında genç yaşta ölme, narin bir çiçeğin yahut gülün açmaktayken koparılmasına benzetilir.

ÖLÜ KÜLTÜ VE GÜL

Antik Roma’da şölen ve merasimlerde çelenkleri hazırlayanların oluşturduğu, kendilerine ‘coronarii’ ya da bayanlardan oluşuyorsa ‘coronariae’ ismi verilen çelenkçiler bir Uğraş kümesi olarak ortaya çıkmıştır. Roma periyodu lahitlerinde bu Uğraş kümesi çalışırken gösterilmiştir. Bu lahitlerde gül girlandlarını sepetlerle taşıyanların rosalia ismi verilen ve mayıs ayında yapılan, ilkbaharın gelişini kutlamaya yönelik şenliklerle ilgili olduğu öne sürülebilir.

Rosalia merasimi kesintisiz olarak Hıristiyanlık devrine dek devam etmiştir. Tıpkı Merasim içerik değiştirerek Hıristiyanların Merasim geçidi olarak devam eder. Rosalia Festivali’nin öteki bir tarafı de mezarlıklarda ve ölen kişinin mezarı başında yapılan törenlerdir. Gülle ilgili ve Yine mayıs ayı başlarında, muhtemelen 9-13 Mayıs tarihleri ortasında yapılan öbür bir şölen de Roma ordusunun Rosaliae Signorum şenliğidir. Bu merasimde ordu flamaları gül ve gül çelenkleriyle süslenirdi.

Anadolu’da gül dikimi ve gülsuyu üretimi yapıldığını ise Ünlü gezgin İbn-i Batuta’nın seyahatnamesinden öğrenmekteyiz. 20. yüzyılda Bulgaristan’dan Anadolu’ya yapılan göçlerle gül tarımı ile ilgilenenler tekrar gül üretimini canlandırmıştır. Günümüzde ise gelişen sanayi ile birlikte gül, Özellikle farmakolojide, gül suyu, gül yağı olarak kullanılır ve gül lokumu, gül şerbeti olarak tüketilir.

*Süleyman Demirel Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü

Yorum Yok

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir